Ο 44ος πρόεδρος των ΗΠΑ ήταν η πιο απίθανη επιλογή για το ύπατο αξίωμα - μέχρι τον 45ο. Το μήνυμα ότι ήταν ο γιος ενός Κενυάτη, που μεγάλωσε με τους παππούδες του στη Χαβάη, εικονογραφεί το αμερικανικό όνειρο. Αφού συνέβη, είναι αλήθεια ότι στη χώρα των ευκαιριών ο καθένας μπορεί να γίνει πρόεδρος. Ακόμα κι ένας δισεκατομμυριούχος, γκροτέσκα τηλεπερσόνα που έχτισε την εικόνα του «αντισυστημικού» βουλιάζοντας την πολιτική στη βαρβαρότητα για να κερδίσει τις καρδιές εκατομμυρίων ανθρώπων που πιστεύουν πως ένας χειρότερος κόσμος θα είναι καλύτερος για τους ίδιους.

Ο Ομπάμα υπήρξε ένας απολύτως συστημικός πρόεδρος. Οι πολίτες τον στήριξαν επειδή ακριβώς η διαδρομή και η επιτυχία του ήταν η συμβολική αμφισβήτηση της κλειστής εξουσίας και η ικανότητα του συστήματος να ενσωματώνει την αμφισβήτησή του.

Ο Ομπάμα παρέλαβε το 2008 την αμερικανική οικονομία στο μεταίχμιο της μεγαλύτερης οικονομικής κρίσης από το 1929. Δεν είναι μικρό επίτευγμα ότι σήμερα και η οικονομία συνολικά και οι εργαζόμενοι σε γενικές γραμμές βρίσκονται σε πολύ καλύτερη κατάσταση, αν και χωρίς κάποια εντυπωσιακή ανάκαμψη. Η ενασχόληση με την οικονομία απορρόφησε τον περισσότερο χρόνο και το πολιτικό κεφάλαιο κυρίως της πρώτης θητείας του. Στην εξωτερική πολιτική αφήνει πίσω του ανάμεικτες παρακαταθήκες. Η υποστήριξη της Αραβικής Ανοιξης, χωρίς κανένα σχέδιο για το τι θα αντικαθιστούσε τα καθεστώτα που σάρωνε υποδαυλιζόμενη η λαϊκή αγανάκτηση, θα παραμείνει ένα ανεξίτηλο μελανό στίγμα. Η Λιβύη, που όταν ανέλαβε ήταν κράτος και σήμερα ένας απλός γεωγραφικός χώρος απόλυτης ανομίας, ακυβερνησίας και εξαγωγής αστάθειας, θα βαραίνει για πολλά χρόνια την εικόνα των ΗΠΑ στον κόσμο. Η ανάδειξη της Ρωσίας σε μείζονα παίκτη στη Συρία και το στρατηγικό αδιέξοδο των ΗΠΑ στην Ουκρανία, που καλούνται να πληρώσουν οι Ευρωπαίοι συμμαχοί τους, αθροίζονται στις αστοχίες. Ο εντοπισμός και ο φόνος του Οσάμα μπιν Λάντεν δεν αρκεί για να ισοσκελίσει την ανάδειξη σε περιφερειακή δύναμη του Ισλαμικού Κράτους, που συντελέστηκε αρχικά με την ανοχή και κατόπιν παρά τη θέληση των ΗΠΑ στη διάρκεια της προεδρίας του.

Οπου οι συμβολισμοί ήταν ισχυρότεροι από τα εμπόδια της πραγματικότητας, ο Ομπάμα τα πήγε πολύ καλύτερα. Χρειάστηκε ισχυρή βούληση για να αποκαταστήσει τις σχέσεις με την Κούβα και το ίδιο ισχύει (με πολύ μεγαλύτερο στρατηγικό βάθος) και για την προσέγγιση με το Ιράν, με ταυτόχρονη σταδιακή απομάκρυνση από τη Σαουδική Αραβία.

Για τον πλανήτη ίσως η σημαντικότερη απόφαση του Ομπάμα ήταν η προσυπογραφή της συμφωνίας για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Και για τους συμπολίτες του η νομοθεσία για την κοινωνική ασφάλιση, που μείωσε κατά περίπου 35 εκατομμύρια τους ανασφάλιστους Αμερικανούς. Και τα δύο είναι μετέωρα εν όψει της προεδρίας Τραμπ, που έχει δηλώσει πως θα υπαναχωρήσει από τη συμφωνία των Παρισίων και θα περικόψει, αν δεν καταργήσει, το Obamacare.

Στην ομιλία του στην Αθήνα ο Ομπάμα ήταν για άλλη μία φορά εντυπωσιακός. Χωρίς το βάρος της παρουσίας του, όμως, η παρακαταθήκη του είναι εύθραυστη και αντιστρέψιμη. Το πρόσωπο Ομπάμα ήταν μεγαλύτερο από την πολιτική του κληρονομιά.